JAK ZWIĘKSZYĆ DOSTĘPNOŚĆ UCZELNI WYŻSZYCH

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju ogłosiło nabór wniosków w konkursie UCZELNIA DOSTĘPNA. Celem projektów ma być likwidacja barier w  dostępie do studiów dla osób ze szczególnymi potrzebami oraz wprowadzenie do procesu rekrutacji i kształcenia rozwiązań zapewniających dostępność dla studentów z niepełnosprawnościami. O tym, jak zwiększyć dostępność uczelni wyższych rozmawiamy z dr Natalią Marciniak-Madejską – specjalizującą się w kwestiach związanych z projektowaniem uniwersalnym i niepełnosprawnością, działaczką społeczną i badaczką rozwiązań wspierających włączenie społeczne osób ze szczególnymi potrzebami.

Konkurs „Uczelnia Dostępna” jest ogłaszany trzeci raz przez NCBR, ale jako przedmiot dofinansowań jest to wciąż stosunkowo świeży temat. Czy kwestia dostępności jest czymś nowym dla uczelni wyższych?

Nie – pojęcie szeroko rozumianej dostępności towarzyszy edukacji na poziomie wyższym od czasów zakładania pierwszych uniwersytetów. Na przestrzeni lat rozmawialiśmy o ograniczeniach w pełnym dostępie do szkolnictwa wyższego ze względu na takie cechy jak płeć, religia, wiek, sytuacja ekonomiczna. Dziś mówimy o włączaniu kolejnych kategorii społecznych do korzystania z systemu edukacji i identyfikujemy grupy, które mają utrudniony dostęp do szkolnictwa wyższego.

Jakie grupy wykluczone z systemu edukacji na poziomie wyższym ma Pani na myśli?

Nie tyle wykluczone, co marginalizowane czy mające utrudniony dostęp. Największą lekcję do odrobienia mamy w stosunku do osób z niepełnosprawnościami. One muszą podejmować zdecydowanie większy wysiłek, by zdobyć wyższe wykształcenie czy pracować na uczelni w porównaniu do osób bez niepełnosprawności. Wśród osób z niepełnosprawnościami mniej niż 10% to osoby z wykształceniem wyższym. Wśród studiujących osoby z niepełnosprawnościami stanowią zaledwie 2%, choć statystycznie w społeczeństwie osoby z niepełnosprawnościami stanowią niemal 15% populacji. Z danych GUS wynika, że liczba studentów z niepełnosprawnością wynosiła w 2019 roku ok. 21 tyś., z czego niemal co trzecia to osoba z dysfunkcją narządu ruchu, a co szósta to osoba z niepełnosprawnością wzroku lub słuchu.

Dlaczego na uczelniach wyższych jest wciąż niewiele osób z niepełnosprawnościami?

To złożony temat. Składają się na niego wcześniejsze doświadczenia edukacyjne, udział studentów w szkolnictwie na poziomie średnim, a także sytuacja społeczno-ekonomiczna rodzin osób z niepełnosprawnościami. Nie mniej ważnym aspektem jest dostępność samych uczelni wyższych – od etapu rekrutacji, przez dostosowanie infrastruktury, po organizację procesu kształcenia i walidacji.

Jakie bariery na uczelniach wyższych identyfikuje Pani najczęściej?

SENSE consulting wspiera dziś 10 uczelni w zwiększeniu dostępności, a kolejnych 10 przygotowuje się z nami do aplikowania o środki w ramach III konkursu NCBR. W oparciu o dane z tych 20 uczelni widzę dziś największe wyzwania w dostosowaniu strefy cyfrowej do potrzeb różnych odbiorców. Kluczowe jest osiągniecie standardu WCAG 2.1, który sprawia, że zarówno osoby z niepełnosprawnościami, jak i każdy inny użytkownik Internetu w prostszy, bardziej intuicyjny sposób dociera do informacji jakich potrzebuje, sprawniej je odczytuje i skuteczniej przechodzi do działania.

WCAG 2.1

WCAG 2.1 sprawia, że użytkownicy mogą korzystać ze strony internetowej lub aplikacji za pomocą dostępnych dla nich zmysłów, że mogą znajdować i używać treści oraz funkcji, niezależnie od tego, jak nawigują (np. za pomocą samej klawiatury, samej myszy) – po prostu skuteczniej obierają i rozumieją treści. To kluczowe, by kandydaci mogli dowiedzieć się, jak ubiegać się o miejsce na uczelni, jakie mają prawa i obowiązki, jakie (i jak poprawnie) wypełnić formularze, jakie wydarzenia są na uczelni i wiele wiele innych.

A co z barierami architektonicznymi na uczelniach wyższych?

To również duże wyzwanie. Wciąż wiele uczelni mieści się w starych, zabytkowych obiektach niedostępnych dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich czy z wózkiem dziecięcym, dla osób z niepełnosprawnością wzroku, słuchu, z zaburzeniami poznawczymi. Zbyt wąskie i ciężkie drzwi poprzedzone schodami uniemożliwiają im samo wejście do budynku. Dostęp do pięter budynku wyłącznie za pomocą schodów powoduje, że również w obrębie budynku nie mogą swobodnie i samodzielnie się przemieszczać. Skomplikowane i jednomodalne oznakowanie przestrzeni uczelni powoduje, że zwłaszcza pierwsze próby dotarcia do wybranego pokoju czy sali jest czasochłonne i demotywujące.

A jak mogłaby wyglądać informacja wielomodalna?

Wielomodalność oznacza używanie różnych technik, takich jak tekst, grafika, obrazy, mowa i muzyka czy animacja, do przekazania informacji. W znakowaniu przestrzeni mówimy o tablicach drukowanych w alfabecie łacińskim i piśmie Braille’a, systemach audio czytających informację, wykorzystaniu nośników video, w których informacje mówione dodatkowo wzbogacone są obrazem czy animacją, tyflomapach oraz dziś bardzo popularnym systemie TOTUPOINT.

Co to jest system TOTUPOINT?

System TOTUPOINT stworzony został przez ociemniałego inżyniera, specjalistę elektrotechniki, który połączył swoją wysokospecjalistyczną wiedzę techniczną ze znajomością potrzeb i możliwości osób z niepełnosprawnością wzroku. Jest to krótko mówiąc system wspomagający orientację przestrzenną, na który składają się elektroniczne znaczniki TOTUPOINT umieszczane w przestrzeni publicznej, które łącząc się z telefonem komórkowym typu smartfon informują użytkownika o jego położeniu komunikatem tekstowym lub głosowym. To co w nich cenię to zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa oraz elastyczność – jak tylko w przestrzeni pojawia się nowa przeszkoda lub następuje reorganizacja otoczenia (np. podczas remontu), w łatwy sposób można zaktualizować informację w znaczniku TOTUPOINT. Dziś coraz częściej wykorzystuje się je zamiast tyflomap czy oznakowania wykonanego z wykorzystaniem pisma Braille’a.

Na koniec spytam: co jest kluczowe w zwiększaniu dostępności uczelni wyższych?

Pewnie myślisz, że odpowiem Ci „kasa, kasa, kasa”, ale ja odpowiem za miliarderem Richard Bransonem: „ludzie, ludzie, ludzie”! To postawy i zaangażowanie ludzi – decydentów, nauczycieli akademickich, kadry administracyjnej jest kluczowe dla dostępności uczelni. Możesz mieć stronę internetową zbudowaną wg standardu WCAG 2.1, ale to ostatecznie ludzie wrzucają na nią treści i dbają o to, by kluczowe informacje były też nagrane w Polskim Języku Migowym czy były tłumaczone na tekst łatwy. Możesz mieć zamontowane podjazdy i windę i szerokie korytarze, ale to ludzie decydują, czy nie umieszczą na ścieżce dojścia przeszkód, jak stojące tablice, donice z kwiatami czy krzesła. W końcu – to ludzie zdecydują, czy wykorzystać okazję, by skorzystać ze środków finansowych, jakie dziś dystrybuuje Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w konkursie „Uczelnia dostępna III” w celu likwidacji barier w dostępie osób ze szczególnymi potrzebami do szkolnictwa wyższego.

Jeśli jesteś zainteresowany pozyskaniem dofinansowania i tym jak prawidłowo realizować projekt Uczelnia Dostępna ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju – zgłoś się do SENSE consulting, a nasi eksperci pomogą Ci na każdym etapie zwiększania dostępności Twojej uczelni: biuro@sensecosnulting.pl